Η βιοηθική στην Ελλάδα με αφορμή την περίπτωση Βέλιου

16 Οκτωβρίου 2016

Το έντονο ενδιαφέρον για την ευθανασία που προκάλεσε η υπόθεση του Αλέξανδρου Βέλιου, μπορεί να θεωρηθεί ορόσημο για τον δημόσιο διάλογο στη χώρα μας. Ο λόγος είναι ότι, έως τώρα, τα διλήμματα της βιοηθικής έδειχναν να μην τον αφορούν, παρότι έχουν απασχολήσει, απασχολούν ή θα απασχολήσουν κάποτε τους περισσότερους από εμάς στο οικογενειακό ή το φιλικό μας περιβάλλον .

Στην Ελλάδα ποτέ δεν έγινε μια αληθινά ανοιχτή συζήτηση για το τι μπορεί να σημαίνουν η αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα του ασθενούς ή το καθήκον αλήθειας και η ευθύνη του γιατρού, καθώς και πώς επηρεάζουν όλα αυτά τη λειτουργία ενός σύγχρονου συστήματος υγείας - για να αναφερθούμε στο πιο απλό παράδειγμα. Πολύ περισσότερο, δημόσια συζήτηση δεν έγινε ποτέ για τις συνέπειες των νέων τεχνολογιών που με ραγδαίους ρυθμούς μπαίνουν στη ζωή μας. Οι νόμοι για την άμβλωση, τις μεταμοσχεύσεις, την εξωσωματική γονιμοποίηση, την έρευνα στο έμβρυο, την κλινική έρευνα σε νέα φάρμακα θεσπίσθηκαν από τη Βουλή - με πρωτοφανή συμφωνία για τα δεδομένα της Μεταπολίτευσης, που συχνά άγγιξε την ομοφωνία - χωρίς όμως να τεθούν προηγουμένως ανοιχτά υπόψη της ελληνικής κοινωνίας. Λίγοι διάβασαν ορισμένα σποραδικά άρθρα «ειδικών» στον Τύπο και ακόμη λιγότεροι πρόσεξαν τις ακροάσεις «φορέων» στις κοινοβουλευτικές επιτροπές.

Πρόκειται για μια εξαιρετικά δυσάρεστη διαπίστωση, αν λάβουμε υπόψη την ακριβώς αντίθετη εικόνα που μας έρχεται από το εξωτερικό. Σε άλλες χώρες, πριν αναληφθεί οποιαδήποτε νομοθετική πρωτοβουλία για ζητήματα βιοηθικής, θεωρείται «εκ των ων ουκ άνευ» μια περίοδος ανοιχτού προβληματισμού, με ελεύθερη συμμετοχή και δυνατότητα έκφρασης οποιουδήποτε. Προβληματισμού που ενθαρρύνεται με ποικίλους τρόπους από την κυβέρνηση, τα κόμματα, τα ΜΜΕ, τα Πανεπιστήμια ή τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Η βιοηθική, άλλωστε, συχνά κατέχει στις χώρες αυτές μια θέση στην προεκλογική «ατζέντα», με αφορμή είτε την αντισύλληψη και τις αμβλώσεις είτε την εξωσωματική γονιμοποίηση, αγγίζοντας τις βασικές ιδεολογικοπολιτικές διαφορές των εκλογέων. Είναι λογικό: η διαχείριση της ζωής από την επιστήμη και την τεχνολογία είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για τις θεμελιώδεις αξίες μιας κοινωνίας, ώστε να μένει έξω από τον δημόσιο διάλογο. Γιατί, όμως, όχι και σε εμάς εδώ;

Ας είμαστε ειλικρινείς. Στη χώρα μας έχουμε συνηθίσει να αναθέτουμε τα σοβαρά αυτά ζητήματα σε «ex officio» «καθ' ύλην» αρμόδιους: στην ιατρική κοινότητα και στην εκκλησία.

1. Ο παραδοσιακός ιατρικός πατερναλισμός εξακολουθεί να επικρατεί απόλυτα στις υπηρεσίες υγείας, σφραγίζοντας τη σχέση ασθενούς /γιατρού. Ο γιατρός θεωρείται εκείνος που θα δώσει λύσεις, μέσω της φροντίδας της υγείας, ακόμη και σε υπαρξιακά προβλήματα του ασθενούς και της οικογένειάς του. Εκείνος «ξέρει» για τη ζωή (περίπου σαν μάγος), όσα ο ίδιος ο ασθενής δεν (μπορεί να) ξέρει. Άρα εκείνος, μόνος, θεωρείται ότι πρέπει να αποφασίζει, περίπου «εν λευκώ», χωρίς κατ' ανάγκη να εξηγήσει στον ασθενή ή να ζητήσει τη γνώμη του. Η εικόνα αυτή του «μάγου» αντιστοιχεί σε παρωχημένα πρότυπα άσκησης της ιατρικής, μακριά από τη σύγχρονη πραγματικότητα. Πολλοί ιατροί (περισσότερο οι νεότεροι που διατηρούν συχνή επαφή με το εξωτερικό) δεν τη συμμερίζονται και θα ήθελαν να αλλάξει. Θα ήθελαν δηλαδή η αυτονομία του ασθενούς να περάσει στο επίκεντρο, ώστε αυτός να αποκτήσει ουσιαστικό λόγο για το πώς θα συμβιβάσει τη φροντίδα της υγείας με άλλες επιθυμίες και αξίες της ζωής του. Αν όμως φθάσουμε να αναγνωρίσουμε την προτεραιότητα της αυτονομίας στην ευαίσθητη αυτή «μικροκλίμακα», τότε θα είναι απόλυτα φυσικό να ανοίξουμε τον δημόσιο διάλογο στη βιοηθική, καθώς ό,τι κρίνεται εδώ αφορά τελικά αξίες και βασικά δικαιώματα του καθενός, χωρίς εξαίρεση, ακριβώς στη «μεγάλη εικόνα» της υγείας.

2. Η εκκλησία, στη χώρα μας, θεωρείται ένα είδος «θεματοφύλακα» της κοινωνικής ηθικής, άρα και των αντιλήψεων στα ζητήματα της βιοηθικής. Για ιστορικούς λόγους, η «κοσμική» ηθική (όπως τη γνωρίζουμε από τον Διαφωτισμό κι έπειτα) παραμένει δευτερεύουσα ως προς την κοινωνική της διείσδυση και επηρεάζει κυρίως μέσω του δικαίου. Έτσι, παρά το ότι - σε γενικές γραμμές- το ορθόδοξο δόγμα εμφανίζεται πιο ανεκτικό στην ελεύθερη διαμόρφωση τρόπων ζωής, σε σχέση με άλλα χριστιανικά δόγματα, οι περισσότεροι πιστεύουν ότι στην εκκλησία θα βρουν «έτοιμες» λύσεις, ακόμη και για ηθικοκοινωνικά ζητήματα εντελώς πρωτότυπα, που αναδεικνύει διαρκώς η τεχνολογία, όπως πχ τις επεμβάσεις στο γονιδίωμα ή την τεχνολογική «βελτίωση» φυσικών ή διανοητικών ικανοτήτων του ανθρώπου. Όσο όμως πιστεύουμε ότι κάθε τι «υπάρχει ήδη» στις Γραφές και το μόνο που χρειάζεται είναι να μας το αποκαλύψει η επίσημη ερμηνεία τους από την εκκλησία, τόσο θα αισθανόμαστε «ασφαλείς» ότι κάποιοι άλλοι θα ασχοληθούν «για εμάς», επομένως περιττεύει ο ανοιχτός προβληματισμός.

Συνοψίζοντας: Αν εξακολουθεί να επικρατεί η άποψη που θέλει «ειδικούς» είτε από την ιατρική κοινότητα είτε από την εκκλησία, σαν εκπροσώπους μας «εν λευκώ» σε κρίσιμες αποφάσεις για τη ζωή μας, αναγνωρίζοντας σε αυτούς ένα είδος «τεχνοκρατών» της βιοηθικής, καταλαβαίνουμε γιατί αποτελούμε τη θλιβερή εξαίρεση στον κανόνα.

Κι όμως, τα τελευταία χρόνια, κάτι φαίνεται να αλλάζει αργά αλλά σταθερά εδώ. Η ανταπόκριση πολλών στις δράσεις της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής, ο πολλαπλασιασμός των εκδόσεων, των εκδηλώσεων και των επιστημονικών πρωτοβουλιών διαλόγου, η ευαισθητοποίηση εκπαιδευτικών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, αλλά και της ακαδημαϊκής κοινότητας (με τη δημιουργία των πρώτων προγραμμάτων Βιοηθικής στα ΑΕΙ) είναι τα πρώτα ελπιδοφόρα δείγματα μιας προσέγγισης με τα παραδείγματα αναπτυγμένων κοινωνιών. Η εξέλιξη αυτή είναι ακόμη πολύ ευαίσθητη και για τίποτε δεν μπορεί να στοιχηματίσει κανείς. Ωστόσο, αξίζει τον κόπο, καθώς στη ουσία της αποτελεί μια άσκηση ελευθερίας για όλους μας...

 

του Τάκη Βιδάλη - επιστημονικός συνεργάτης της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής, εμπειρογνώμων στην ΕΕ / ΑΠΕ-ΜΠΕ 

φωτογραφία: lifo.gr 

ΜΟΙΡΑΣΟΥ ΤΟ! :
ΡΩΤΗΣΤΕ ΤΟΥΣ ΕΙΔΙΚΟΥΣ
ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ
 Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε
Η Σκέψη της ημέρας
14:58 Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε